علم و عالم در اسلام

از ابتدا تا انتهای چرخ

در اسلام، سعادت انسان در دو سرا در گرو تقوا و عمل صالح و دوری‌‏جستن از کارهای بد اِعلام گرديده و ملاک خوب‌بودن يا بدبودن کارها، رضايت و عدم رضايت خداوند سبحان دانسته شده است.

بنابراين در مرحله نخست، شناخت خدا و علم به احکام و مقرّرات الهی قرار دارد که پيامبران الهی – عليهم ‏السّلام - از راه وحی و با تلاوت آيات الهی و تزکيه انسان و تعليم کتاب و حکمت به او، متصدّی انجام اين رسالت بوده‌‏اند و خاتم ايشان، پيامبر گرامی اسلام - صلّی الله عليه و آله و سلّم - بود که دين به وسيله او کامل گشت و نعمت الهی توسّط او به حدّ تمام رسيد و قرآن که «تبيانًا لکلّ شی‏ء» می‌باشد، به زبان حضرتش بر مردم عرضه گشت و پس از وی، جانشينان معصومش، ائمّه – عليهم ‏السّلام - عهده‏‌دار تشريح و تبيين و تفصيل معارف و احکام الهی بوده‌‏اند.

رهبران الهی در صف مقدّم عمل

سفيران الهی و جانشينان آن‏ها خود در مقام عمل به آن‏چه که به ديگران تعليم می‌داده‌‏اند، در صف مقدّم قرار داشتند و بايد هم چنين بودند، وگرنه چگونه مي‏‌توانستند معلّم و مربّی بشريّت و الگو برای انسان‏ها باشند. از همين‏‌جاست که ما شيعيان به عصمت پيامبران و ائمّه ـ علیهم‌السّلام ـ از گناه و خطا معتقديم. در نتيجه، رسالت و دعوت رهبران الهی از دو طريق انجام شده است:

گفتاری: که با تلاوت آيات الهی و بيان معارف و ابلاغ احکام به مردم محقّق می‌‏گرفت؛

کرداری: که با اَعمال و رفتار خود راه صحيح زندگی را به مردم نشان می‌دادند و در اين راه تشويق می‌‏نمودند.

دعوت به حق در زمان غيبت رهبر معصوم ـ ـ علیه‌السّلام ـ ـ

در زمان ما که معتقد هستيم در اين زمان امام معصوم ـ علیه‌السّلام ـ در پسِ پرده غيبت به سر می‌‏بَرد و مردم از درک بدون واسطه محضر آن حضرت محرومند، دانشمندان دين و فقيهان اسلامی که به کتاب خدا و سنّت پيامبر و ائمّه ـ علیهم‌السّلام ـ آشنا هستند، مؤظّف می‌باشند حقايق و معارف اسلام را منتشر نموده و احکام خدا را به مرحله اجرا درآوردند و مردم نيز مکلّفند در مسأله‌ها و امور دينی خود به اين گروه مراجعه نموده، اَعمال خود را با خواست شرع منطبق کنند.

وجود علما در زمان حضور معصومين عليهم ‏السلام

در زمان ائمّه – عليهم ‏السّلام - نيز دانشمندان و فقيه‌هانی بودند که در محضر آن بزرگواران تفقّه نموده، مورد تأييد ايشان بودند و به نشر و بيان احکام و معارف می‏‌پرداختند؛ ولی نقش اساسی و عمده دانشمندان دين در زمانی ديده می‌شود که به امام معصوم ـ علیه‌السّلام ـ دسترسی نيست.

علم و عمل دانشمند اسلامی

مانند رهبران معصوم - عليهم‏ السّلام -، دانشمندان دين نيز هم با گفتار و هم با کردار بيان‌‏کننده دين بوده‌‏اند و در صحنه عمل به مقتضای «کونوا دعاة النّاس بغير السنتکم» پيشتاز بود‌ه‌اند و جز اين نمی‏‌توانست باشد؛ زيرا اگر دانشمند خود عامِل نباشد:

علمش منشأ اثرات مثبتی نخواهد بود؛
علمش موجب گمراهی و انحراف مردم می‏‌گردد؛
فساد او جهاني را به فساد می‌کشاند.

و همچنان که در آيه‌ها و روايت‌ها از علم و عالِم تمجيد شده و تا مرحله «ورثة الانبياء» و «امناء رسل» بالا برده شده‏‌اند، در مقام مسئوليّت، محاسبه و مکافات، مسئوليّتی به مراتب سنگين‏‌تر از ساير اقشار ديگر مردم دارند و هم نسبت به کارهای بد خود و هم نسبت به کارهای بد ديگران به دقّت مورد بازپرسی قرار می‌‏گيرند تا آن‏جا که حتّی به خاطر سکوت در برابر انحراف مردم مورد سؤال قرار می‌گيرند؛ همان‏طور که در قرآن، دانشمندان يهودی و مسيحی به خاطر سکوتشان در مقابل کج‌‏روی مردم و بازنداشتن آنان از گناه، مورد سؤال و سرزنش قرار گرفته‏‌اند و در آيه‌ها و روايت‌ها، تأکيد فراوانی در مورد عمل به مقتضای علم شده است و همانطور که از عمل بدون علم نکوهش شده1، از دانشمندان بدون عمل نيز به بدی ياد شده و به عذاب و کيفر سخت تهديد گشته‏‌اند. تقسيم دانشمندان به «دانشمندان سوء» و «دانشمندان ربّانی» و بيان شرايط و اوصاف متعدّد دانشمندی که می‌توان به او رجوع کرد، حاکی از اهمّيّت اين مطلب است.

از جمله، توقيع مشهوری است که از امام زمان ـ علیه‌السّلام ـ نقل شده2 که مردم به دانشمندی با شرايط زير رجوع کنند:

فقيه باشد؛
حافظ دين باشد؛
مخالف هوای نفس باشد؛
مطيع به خدا باشد؛
عامِل به فرمان‌های الهی باشد.

در سعادت يا شقاوت شخص او و چه در سعادت و شقاوت جامعه مسلمين دارا می‌‏باشد.

در گذشته علمای بسياری بودند که در عين حال که با گفتار و قلم خود معارف خود را بيان می‌‏کردند، در ميدان عمل نيز پیش‏قدم و نمونه بودند و مردم را به راه راست هدايت می‌‏کردند و از حکم:

هر که را اسرار حق آموختند     مُهر کردند و دهانش دوختند

پيداست که آن‏چه در احوال و اوصاف ايشان نقل شده، بخش کوچکی از شخصيّت الهی و منزلت ايشان بوده است.

در ميدان کتب تراجم و رجال حکايات، نکات و قطعات بسياری درباره علما و بزرگان شيعه ديده می‌‏شود که هر يک دلالت بر فضيلت و کمال دارد و می‌تواند برای همگان درسی آموزنده باشد.3

 

پی‌نوشت‌ها:
1. مانند: «لولا ينهيهم الرّبانيّون و الاَحبار عن قولهم الاثم و اَکْلِهمُ السّحت لبئس ما کانوا يصنعون: چرا ربانيان و احبار (علماي يهودی و مسيحی) آنان را از گفتن سخن حرام و خوردن حرام بازنمی‌‏دارند. همانا کار آنان بد است.» (سوره مائده، آيه 63)
2. وسائل الشیعه، جلد 27، صفحه 131، حدیث 33401
3. این مقاله خلاصه‌ای است از مقدمه کتاب «مردان علم در میدان عمل» تألیف آقای سید نعمت الله حسینی

معرفی نویسنده، اشتراک‌گذاری مطلب، دعوت از دوستان، نظردهی و مشاهده نظرات بازدیدکنندگان

حبیب داستانی بِنیسی هستم.

32 ساله از شهر مقدّس قم

کارشناسی ارشد فقه و اصول و علاقه‌مند به نوآوری در فقه و اصول / تبلیغ‌های نوین دینی

پیشنهاد من: تلاش برای ایجاد تمدّن نوین اسلامی

رایانامه من: hdbenisi@chmail.ir

اشتراک‌گذاری این مطلب در وبگاه‌های اجتماعی:

afsaran

cloob

Google Bookmarks

Google Buzz

Digg

yahoo

Technorati

delicious

FriendFeed

دعوت از دیگران برای مشاهده مطلب

  

نظر شما

 

تعداد بازدید از این مطلب: 590 عدد

هنوز نظری درباره این مطلب ارسال نشده است.

 

آخرین به‌روز‌رسانی: 17 / 12 / 1393